Nhà trường – doanh nghiệp: Từ ký kết đến đặt hàng

Diễn đàn hợp tác Nhà trường – Doanh nghiệp 2026 diễn ra ngày 28/9 tại Trường Đại học Văn Lang, TP.Hồ Chí Minh, đặt trọng tâm vào một yêu cầu ngày càng rõ trong đào tạo nhân lực công nghệ: doanh nghiệp không chỉ tuyển dụng người đã tốt nghiệp mà cần tham gia từ khâu xác định nhu cầu, thiết kế chương trình đến đào tạo và đánh giá năng lực.

Với các lĩnh vực mới nổi như bán dẫn, AI, tự động hóa hay công nghệ số, chuyển từ “ký kết hợp tác” sang đặt hàng đào tạo có thể là bước quan trọng để thu hẹp khoảng cách giữa giảng đường và thị trường lao động.

Khi doanh nghiệp không còn đứng ngoài quá trình đào tạo

Diễn đàn do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức với chủ đề “Kết nối đặt hàng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành công nghệ mới nổi”, quy tụ khoảng 250 đại biểu từ gần 100 cơ sở giáo dục và 55 doanh nghiệp. Điểm đáng chú ý không nằm ở số lượng đơn vị tham dự, mà ở cách vấn đề hợp tác nhà trường – doanh nghiệp được đặt lại: từ quan hệ phối hợp sang một mô hình có nhu cầu, đơn hàng, nguồn lực và kết quả đầu ra cụ thể.

Theo nội dung trình bày của Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin – Bộ Giáo dục và Đào tạo, hiện khối đại học đóng góp 83,6% số công bố Scopus của cả nước năm 2025, nhưng chỉ khoảng 9% kết quả nghiên cứu được khai thác thương mại. Trong khi đó, 30% quy mô đào tạo được khảo sát có yếu tố đặt hàng từ doanh nghiệp hoặc địa phương và 37% cơ sở có học bổng, phòng thí nghiệm do doanh nghiệp tài trợ. Những con số này cho thấy năng lực nghiên cứu và đào tạo đã hình thành, nhưng mức độ chuyển hóa thành giá trị thực tế vẫn còn khoảng trống.

Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là hợp tác nhiều khi mới dừng ở biên bản ghi nhớ, thực tập hoặc những hoạt động ngắn hạn, trong khi hai bên chưa có cơ chế rõ ràng về lợi ích, nguồn lực đối ứng và kết quả đầu ra. Bởi vậy, thông điệp “nhiều ký kết, ít hợp đồng” trở thành một vấn đề cần được giải quyết nếu muốn quan hệ nhà trường – doanh nghiệp đi vào chiều sâu.

Bài toán nhân lực công nghệ: Không chỉ cần người biết công nghệ

Góc nhìn từ thị trường lao động của Navigos Group cho thấy yêu cầu của doanh nghiệp đang thay đổi khá rõ. Dữ liệu Talent Guide 2026 cho thấy khoảng 30% doanh nghiệp có kế hoạch tuyển dụng sinh viên mới tốt nghiệp trong năm 2026; chỉ số tuyển dụng nhóm fresher đạt 180%.

Tuy nhiên, doanh nghiệp không chỉ tìm kiếm kiến thức chuyên môn. Những kỹ năng được nhà tuyển dụng coi trọng nhất gồm khả năng thích ứng, linh hoạt và bền bỉ với 39%; giải quyết vấn đề 34%; năng lực công nghệ 26%; tư duy học hỏi suốt đời 24% và tư duy phân tích 22%. Trong khi đó, người tìm việc lại ưu tiên nhiều hơn cho năng lực công nghệ và AI, với lần lượt 38% và 33%.

Khoảng lệch này đặc biệt đáng chú ý đối với những ngành công nghệ mới nổi. Một kỹ sư bán dẫn, chuyên gia AI hay nhân sự tự động hóa không thể chỉ được đào tạo để vận hành một công nghệ cụ thể. Họ còn phải có khả năng giải quyết vấn đề, thích ứng với công nghệ mới và phối hợp trong những dự án có tính liên ngành.

Navigos Group cũng ghi nhận nhu cầu đối với các kỹ năng Data & AI và công cụ nâng cao năng suất đang tăng, trong khi nhu cầu đối với một số nhóm kỹ năng lập trình và thiết kế có xu hướng thay đổi. Điều đó cho thấy chương trình đào tạo cần có khả năng cập nhật nhanh hơn trước sự dịch chuyển của công nghệ.

Bán dẫn cho thấy rõ nhu cầu “đặt hàng” nhân lực

Với ngành bán dẫn, yêu cầu này càng rõ bởi khoảng cách giữa đào tạo lý thuyết và môi trường sản xuất, thiết kế thực tế rất lớn.

Tại diễn đàn, Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin dẫn mô hình Capstone Project thiết kế vi mạch tại Trường Đại học Bách khoa – Đại học Đà Nẵng, với 81 đề tài và 172 sinh viên được đồng hướng dẫn cùng các doanh nghiệp như Synopsys, Marvell, Renesas. Đây là cách doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành năng lực chuyên môn của người học thay vì chỉ chờ tuyển dụng sau khi sinh viên tốt nghiệp.

Mô hình này gợi mở một hướng quan trọng cho đào tạo nhân lực bán dẫn: doanh nghiệp có thể cung cấp bài toán thực tế, công cụ, chuyên gia và tiêu chuẩn năng lực; nhà trường đảm nhiệm nền tảng học thuật, tổ chức đào tạo và phát triển đội ngũ; sinh viên được tiếp cận dự án thực tế ngay trong quá trình học.

Cách làm tương tự cũng xuất hiện trong các lĩnh vực khác. Đại học Nha Trang phối hợp Tập đoàn Minh Phú triển khai chương trình đào tạo đặt hàng 5 năm, trong khi Đại học Trà Vinh triển khai mô hình Co-op cho sinh viên học tập xen kẽ với làm việc tại doanh nghiệp.

AI đang buộc mô hình đào tạo phải thay đổi

Phát biểu tại diễn đàn, GS.TS. Lê Quân – Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh yêu cầu doanh nghiệp cần tham gia sớm hơn với nhà trường trong việc cùng xây dựng đề bài, chương trình và hoạt động đào tạo. Theo ông, trong bối cảnh AI làm thay đổi nhanh phương thức dạy và học, người học cần được tiếp cận trải nghiệm, nghiên cứu, dự án và tự học thay vì chỉ đi theo một lộ trình kiến thức tuần tự.

Ông cũng cho rằng doanh nghiệp có thể hỗ trợ nhà trường xây dựng chương trình, chuyển giao sở hữu trí tuệ, đào tạo giảng viên và tổ chức thực hành; sinh viên được học thông qua các dự án cùng doanh nghiệp. Mô hình này đã được triển khai ở một số lĩnh vực công nghệ phức tạp và đang được mở rộng.

Ở góc nhìn về đại học trong thời AI, PGS.TS. Nguyễn Hữu Quỳnh – Phó Chủ tịch VP Tập đoàn Công nghệ CMC, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học CMC cho rằng AI đang tác động đến nhiều hoạt động cốt lõi của đại học, từ đào tạo, nghiên cứu đến quản trị và kết nối doanh nghiệp. Trường Đại học CMC đang phát triển cách tiếp cận AI-Native Learning Ecosystem, trong đó AI và dữ liệu được tích hợp vào trải nghiệm học tập và hoạt động đào tạo.

Từ “ký kết” sang cùng đầu tư, cùng chịu trách nhiệm

Để chuyển từ hợp tác hình thức sang hợp tác thực chất, Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin đề xuất doanh nghiệp đồng thiết kế chương trình, chuẩn đầu ra và tham gia hướng dẫn; nghiên cứu cần xuất phát từ bài toán thực tế; hoạt động đổi mới sáng tạo cần có cơ chế chuyển giao, ươm tạo và đồng đầu tư. Đồng thời, dữ liệu về cung – cầu nhân lực và công nghệ cần được kết nối trên nền tảng số.

Đáng chú ý, định hướng mới đặt “đặt hàng” làm phương thức chính, gắn hợp tác với các chỉ tiêu đầu ra và triển khai thí điểm những mô hình có khả năng đánh giá, nhân rộng.

Với ngành bán dẫn, đây có thể là hướng tiếp cận đáng quan tâm. Thay vì chỉ đặt mục tiêu tăng số lượng sinh viên theo học, bài toán cần chuyển sang xác định rõ doanh nghiệp cần những vị trí nào, năng lực nào, công nghệ nào và tiêu chuẩn đầu ra ra sao. Khi những yêu cầu đó được đưa ngược vào chương trình đào tạo, nhà trường mới có cơ sở đào tạo đúng nhu cầu, còn doanh nghiệp có thể chủ động hơn trong việc hình thành nguồn nhân lực tương lai.

Như thông điệp được đưa ra tại diễn đàn: từ ký kết đến cùng làm, cùng hưởng lợi. Với các ngành công nghệ mới nổi, khoảng cách giữa hai vế này sẽ quyết định mức độ thực chất của liên kết nhà trường – doanh nghiệp và khả năng hình thành nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế công nghệ.