Công nghệ sâu: Từ chiến lược quốc gia đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp

Khi công nghệ sâu ngày càng gắn với sức cạnh tranh của nền kinh tế, bài toán không còn dừng ở đầu tư nghiên cứu hay tiếp nhận công nghệ, mà nằm ở khả năng kết nối chính sách, doanh nghiệp và nguồn nhân lực để tạo ra những giá trị có thể thương mại hóa. Kinh nghiệm từ Trung Quốc gợi mở nhiều vấn đề đáng suy ngẫm đối với hệ sinh thái bán dẫn, AI và IoT tại Việt Nam.

Trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh về Khoa học – Công nghệ và Đổi mới sáng tạo tại TP.Hồ Chí Minh – Vietnam Innovation Summit 2026, câu chuyện phát triển công nghệ sâu (deep tech) được đặt trong mối liên hệ với năng lực cạnh tranh quốc gia. Sự kiện do Sở Khoa học và Công nghệ TP.Hồ Chí Minh phối hợp với Công ty TNHH Innovation Lab tổ chức, dưới sự bảo trợ của UBND TP.Hồ Chí Minh.

Công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) không chỉ làm thay đổi phương thức sản xuất, mà còn tác động đến vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Năng lực cạnh tranh vì thế không đơn thuần nằm ở khả năng tiếp cận công nghệ mới, mà còn ở việc làm chủ tri thức, phát triển sản phẩm và đưa các kết quả nghiên cứu vào ứng dụng thực tiễn.

Phát biểu tại sự kiện, ông Trần Trọng Tuyên – Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP.Hồ Chí Minh, đề cập đến vai trò của đổi mới sáng tạo trong phát triển kinh tế và yêu cầu tăng cường kết nối giữa các chủ thể trong hệ sinh thái công nghệ. Trên thực tế, để kết quả nghiên cứu tạo ra giá trị kinh tế, cần có sự phối hợp giữa tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp phát triển công nghệ và đơn vị có nhu cầu ứng dụng.

Từ góc nhìn quốc tế, phần trình bày của ông Xu Zhou – Quyền Tổng Lãnh sự Trung Quốc tại TP.Hồ Chí Minh, với chủ đề “Deep Tech Driving National Competitiveness”, tập trung vào cách Trung Quốc thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo như những động lực quan trọng của phát triển.

Ba trụ cột tạo nên năng lực công nghệ

Theo ông Xu Zhou chia sẻ tại sự kiện, chiến lược phát triển công nghệ của Trung Quốc được xây dựng trên ba trụ cột chính: định hướng chiến lược và đầu tư dài hạn cho khoa học, công nghệ; doanh nghiệp giữ vai trò chủ thể đổi mới; và phát triển nguồn nhân lực có năng lực nghiên cứu, sáng tạo.

Trong đó, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), đặc biệt là nghiên cứu cơ bản, được xem là nền tảng để tích lũy tri thức và mở rộng khả năng làm chủ công nghệ. Đây là quá trình đòi hỏi nguồn lực dài hạn, bởi những kết quả có giá trị trong các lĩnh vực như bán dẫn, AI hay vật liệu mới thường không thể hình thành chỉ sau một vài chu kỳ đầu tư.

Tuy nhiên, đầu tư nghiên cứu mới chỉ là một phần của bài toán. Khả năng chuyển hóa tri thức thành sản phẩm, quy trình và dịch vụ có giá trị thương mại mới quyết định mức độ đóng góp của công nghệ đối với nền kinh tế. Vì vậy, doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình đổi mới, từ xác định bài toán thị trường đến phát triển, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm.

Các ví dụ được đề cập trong bài trình bày, trong đó có Huawei và BYD, cho thấy vai trò của doanh nghiệp trong việc đầu tư công nghệ, phát triển sản phẩm và mở rộng năng lực cạnh tranh. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô của từng doanh nghiệp, mà còn ở khả năng duy trì hoạt động nghiên cứu, phát triển đội ngũ kỹ thuật và tổ chức thương mại hóa trên thị trường.

Bán dẫn, AI và IoT: Giá trị nằm ở khả năng ứng dụng

Đối với ngành bán dẫn, năng lực cạnh tranh không chỉ được quyết định bởi khả năng tiếp cận chip hay thiết bị hiện đại. Những khâu như thiết kế vi mạch, kiểm thử, tích hợp hệ thống và phát triển các giải pháp chuyên dụng đều có thể tạo ra giá trị nếu được đầu tư phù hợp với năng lực và nhu cầu thị trường.

AI và IoT cũng đặt ra yêu cầu tương tự. Một thuật toán tốt hay một thiết bị có nhiều tính năng chưa chắc tạo ra hiệu quả nếu không giải quyết được vấn đề cụ thể của khách hàng. Trong sản xuất công nghiệp, chẳng hạn, giá trị của công nghệ cần được thể hiện qua khả năng nâng cao năng suất, giảm thời gian dừng máy, tối ưu năng lượng hoặc cải thiện chất lượng sản phẩm.

Điều này cho thấy phát triển công nghệ sâu cần gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Thay vì triển khai những dự án công nghệ rời rạc, việc xác định rõ bài toán ứng dụng ngay từ đầu có thể giúp các bên lựa chọn công nghệ phù hợp, giảm rủi ro đầu tư và rút ngắn quá trình đưa sản phẩm ra thị trường.

Một mắt xích quan trọng khác là nguồn nhân lực. Đào tạo kỹ sư và chuyên gia là điều kiện cần, nhưng năng lực thực hành, khả năng tham gia dự án và cơ hội phối hợp với doanh nghiệp cũng có ý nghĩa quyết định. Khi cơ sở đào tạo, tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp có cơ chế hợp tác hiệu quả, nguồn nhân lực mới có thể đáp ứng tốt hơn những yêu cầu ngày càng chuyên sâu của ngành công nghệ.

Kết nối hệ sinh thái để mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp Việt

Những vấn đề được đặt ra tại Vietnam Innovation Summit 2026 cho thấy phát triển công nghệ không phải nhiệm vụ riêng của một doanh nghiệp hay một tổ chức nghiên cứu. Đó là quá trình cần sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo, nhà khoa học, doanh nghiệp công nghệ và các đơn vị ứng dụng.

Đối với Việt Nam, cơ hội phát triển trong lĩnh vực bán dẫn, AI và IoT sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng kết nối các nguồn lực này. Doanh nghiệp cần tiếp cận thông tin thị trường, đối tác công nghệ và nguồn nhân lực phù hợp; trong khi các tổ chức nghiên cứu và đào tạo cần có thêm cơ hội tiếp xúc với những bài toán cụ thể từ thực tiễn sản xuất.

Trong bối cảnh đó, các tổ chức kết nối ngành nghề có thể đóng vai trò cầu nối, giúp nhu cầu của doanh nghiệp gặp gỡ năng lực nghiên cứu, đào tạo và phát triển công nghệ. Với lĩnh vực bán dẫn, việc mở rộng kết nối giữa doanh nghiệp trong nước, chuyên gia, cơ sở đào tạo và đối tác quốc tế cũng góp phần tạo điều kiện để các đơn vị tìm kiếm cơ hội hợp tác phù hợp với thế mạnh của mình. Đây cũng là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với HASEMI – Chi hội Kinh tế Bán dẫn – AI & IOT Hasem trong quá trình thúc đẩy kết nối hệ sinh thái bán dẫn, AI và IoT. Thông qua việc tăng cường trao đổi giữa các doanh nghiệp và các chủ thể liên quan, những nhu cầu về nhân lực, công nghệ và hợp tác ứng dụng có thể được nhận diện rõ hơn, từ đó mở ra cơ hội hình thành các chương trình phối hợp thiết thực.

Về dài hạn, thách thức không chỉ là thu hút đầu tư hay nhanh chóng đưa công nghệ mới vào sử dụng, mà còn là từng bước xây dựng năng lực nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ trong nước. Khi doanh nghiệp có điều kiện tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái, còn các tổ chức kết nối tạo được môi trường hợp tác hiệu quả, công nghệ sâu mới có thể trở thành một động lực thực chất cho năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

  Nart Thái