Bán dẫn Việt Nam: Chọn đúng điểm vào để đi sâu vào chuỗi giá trị

Tham gia chuỗi cung ứng bán dẫn không nhất thiết phải bắt đầu bằng những công đoạn đòi hỏi vốn đầu tư khổng lồ và công nghệ chế tạo tiên tiến nhất.

Với lợi thế về nguồn nhân lực, thị trường, hệ sinh thái điện tử đang hình thành và nhu cầu ứng dụng công nghệ ngày càng lớn, Việt Nam có thể tìm kiếm những “điểm vào” phù hợp hơn, đặc biệt ở đóng gói tiên tiến, tích hợp dị thể và phát triển các sản phẩm bán dẫn phục vụ những bài toán cụ thể của nền kinh tế.

Không phải cứ đi từ đầu chuỗi mới tạo được giá trị

Trong cuộc đua bán dẫn toàn cầu, vị trí của một quốc gia không được quyết định đơn thuần bởi việc có xây dựng được nhà máy chế tạo wafer hay không. Chuỗi giá trị bán dẫn trải rộng từ nghiên cứu vật liệu, thiết kế vi mạch, chế tạo, đóng gói – kiểm thử cho tới tích hợp vào các sản phẩm và hệ thống cuối cùng.

Mỗi mắt xích có yêu cầu rất khác nhau về vốn, công nghệ, nhân lực, hạ tầng và quy mô thị trường. Vì vậy, với một nền công nghiệp đang trong quá trình hình thành năng lực bán dẫn như Việt Nam, câu hỏi quan trọng không chỉ là “có thể làm gì?”, mà còn là “nên bắt đầu từ đâu để tạo ra năng lực cạnh tranh thực chất?” Đây cũng là một trong những vấn đề được GS.TSKH Từ Trung Chấn – chuyên gia về vật liệu, linh kiện bán dẫn và quang lượng tử, đặt ra từ kinh nghiệm nhiều năm làm việc tại Việt Nam.

Theo GS.TSKH Từ Trung Chấn, Việt Nam hiện có nhiều điều kiện thuận lợi hơn đáng kể so với thời điểm hơn 20 năm trước, khi các khái niệm về bán dẫn, quang lượng tử và công nghệ cao còn khá mới. Nhà nước đã có chính sách thúc đẩy công nghệ chiến lược; các trường đại học từng bước hình thành đội ngũ nghiên cứu và đào tạo; trong khi số lượng doanh nghiệp điện tử, bán dẫn và các dự án công nghệ cao tại Việt Nam cũng tăng lên.

Nhưng chính sự thay đổi đó lại đặt ra một yêu cầu mới: không thể chỉ dừng ở việc thu hút đầu tư và đào tạo nhân lực, mà phải xác định được những năng lực Việt Nam cần xây dựng để giữ lại giá trị trong chuỗi.

Đóng gói tiên tiến: một điểm vào có tính thực tế

Nếu chế tạo chip ở các tiến trình tiên tiến nhất là cuộc chơi đòi hỏi nguồn vốn, thiết bị và năng lực công nghệ ở quy mô rất lớn, thì các công đoạn phía sau của chuỗi giá trị mở ra một không gian khác.

GS.TSKH Từ Trung Chấn cho rằng Việt Nam có thể cân nhắc tập trung vào đóng gói bán dẫn, đặc biệt là đóng gói tiên tiến và tích hợp dị thể (Advanced Packaging – Heterogeneous Integration). Đây là hướng cho phép nhiều thành phần bán dẫn khác nhau được tích hợp trong cùng một hệ thống nhằm đáp ứng các yêu cầu cụ thể về hiệu năng, kích thước, tiêu thụ năng lượng và chức năng.

Điểm đáng chú ý là đóng gói ngày nay không còn đơn thuần được xem như công đoạn hoàn thiện sản phẩm sau chế tạo. Khi yêu cầu đối với chip AI, chip hiệu năng cao và các hệ thống điện tử ngày càng phức tạp, công nghệ đóng gói trở thành một phần quan trọng quyết định hiệu suất tổng thể của hệ thống. Đây chính là nơi xuất hiện cơ hội cho những quốc gia chưa sở hữu đầy đủ năng lực chế tạo chip tiên tiến.

Thay vì cạnh tranh trực diện với những doanh nghiệp đã làm chủ các công nghệ chế tạo tiên tiến nhất, Việt Nam có thể tập trung xây dựng năng lực ở những công đoạn phù hợp với nguồn lực hiện có, sau đó từng bước mở rộng sang những công đoạn có hàm lượng công nghệ cao hơn.

Bài toán ở đây không phải chọn một con đường “dễ”, mà là chọn một con đường có khả năng tích lũy năng lực.

Một nhà máy đóng gói nếu chỉ thực hiện các công đoạn theo đơn đặt hàng sẽ tạo ra giá trị nhất định. Nhưng nếu doanh nghiệp Việt Nam tiến thêm một bước, làm chủ công nghệ đóng gói, thiết kế package, vật liệu, quản lý nhiệt, tích hợp nhiều loại chip và phát triển giải pháp theo yêu cầu khách hàng, giá trị tạo ra sẽ khác hoàn toàn. Đó cũng là ranh giới giữa tham gia chuỗi cung ứng và xây dựng năng lực trong chuỗi cung ứng.

Từ “gia công” đến năng lực công nghệ

Một trong những cách nhìn cần thay đổi khi nói về bán dẫn là đồng nhất mọi hoạt động gia công với mô hình gia công có giá trị gia tăng thấp.

Theo GS.TSKH Từ Trung Chấn, hoạt động gia công trong lĩnh vực bán dẫn có đặc thù khác biệt. Một doanh nghiệp có thể sử dụng các chip hoặc thành phần bán dẫn được sản xuất ở những nơi khác, sau đó tích hợp chúng thành sản phẩm chuyên dụng theo yêu cầu của từng ứng dụng. Điều này đặc biệt quan trọng với Việt Nam.

Trong giai đoạn đầu, việc tìm cách làm chủ toàn bộ chuỗi từ vật liệu, thiết kế, chế tạo đến đóng gói có thể khiến nguồn lực bị phân tán. Trong khi đó, lựa chọn một số mắt xích có khả năng tạo ra đơn hàng, hình thành đội ngũ kỹ thuật và tích lũy công nghệ có thể tạo ra nền tảng tốt hơn cho giai đoạn tiếp theo.

Giá trị không chỉ nằm ở việc Việt Nam sản xuất được một con chip, mà còn nằm ở khả năng biến các linh kiện bán dẫn thành một giải pháp công nghệ có giá trị đối với khách hàng. Đây là điểm mà hệ sinh thái doanh nghiệp trong nước cần đặc biệt quan tâm.

Nếu doanh nghiệp chỉ đứng ở khâu thực hiện công đoạn theo yêu cầu của đối tác nước ngoài, khả năng tích lũy công nghệ sẽ hạn chế. Ngược lại, khi doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào thiết kế sản phẩm, vật liệu, package, kiểm thử, tích hợp hệ thống và tối ưu theo ứng dụng, năng lực nội sinh sẽ từng bước hình thành.

Lấy nhu cầu trong nước làm “bài toán đầu vào”

Một hướng tiếp cận khác được GS.TSKH Từ Trung Chấn đề cập là phát triển các sản phẩm bán dẫn dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường trong nước. Đây là một thay đổi đáng chú ý trong tư duy phát triển ngành.

Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi “thị trường thế giới đang cần loại chip nào?”, Việt Nam có thể đặt câu hỏi ngược lại: những bài toán lớn của nền kinh tế trong nước có thể tạo ra nhu cầu bán dẫn nào?

Việt Nam có quy mô sản xuất nông nghiệp lớn nhưng đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi từ phương thức sản xuất truyền thống sang nông nghiệp chính xác, tự động hóa và dựa trên dữ liệu. Khi đó, cảm biến, thiết bị đo, hệ thống điều khiển, kết nối IoT, xử lý dữ liệu và các thiết bị thông minh đều cần đến linh kiện bán dẫn.

Từ góc độ này, chip không phải là sản phẩm đứng độc lập. Nó là một thành phần của hệ thống công nghệ giải quyết một bài toán cụ thể. Nếu phát triển được các giải pháp bán dẫn phục vụ nông nghiệp công nghệ cao, Việt Nam đồng thời có thể tạo ra thị trường thử nghiệm trong nước. Những sản phẩm đáp ứng tốt nhu cầu thực tế có thể tiếp tục được hoàn thiện để mở rộng sang các thị trường khác. Cách tiếp cận này cũng có thể mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như logistics, y tế, năng lượng, giao thông, sản xuất công nghiệp và đô thị thông minh. Điểm quan trọng là phải chuyển từ tư duy “làm chip rồi tìm thị trường” sang “xác định bài toán thị trường rồi phát triển giải pháp bán dẫn phù hợp”.

“Ba nhà” cần đi từ ký kết sang cùng làm

Một trong những bài học đáng chú ý từ quá trình GS.TSKH Từ Trung Chấn làm việc tại Việt Nam là mối liên kết giữa nhà nước – nhà trường – doanh nghiệp.

Theo ông, hơn 20 năm trước, dù các bên đã có những thỏa thuận hợp tác, việc triển khai cụ thể vẫn gặp nhiều hạn chế. Trong khi đó, hiện nay điều kiện đã thay đổi khi chính sách, nguồn nhân lực và cộng đồng doanh nghiệp cùng phát triển mạnh hơn.

Đây có lẽ là một trong những bài toán quan trọng nhất đối với ngành bán dẫn Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Một trường đại học có thể đào tạo kỹ sư, nhưng nếu chương trình đào tạo không gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, khoảng cách kỹ năng vẫn tồn tại.

Doanh nghiệp có thể đầu tư nhà máy, nhưng nếu không có đội ngũ kỹ thuật đủ khả năng vận hành, nghiên cứu và cải tiến, năng lực nội địa hóa sẽ khó tăng.

Nhà nước có thể ban hành chính sách hỗ trợ, nhưng chính sách chỉ thực sự tạo ra tác động khi được chuyển thành các chương trình cụ thể về hạ tầng, nghiên cứu, đào tạo, thử nghiệm và phát triển sản phẩm.

Vì vậy, “ba nhà” cần được nhìn như một chuỗi tạo năng lực, thay vì chỉ là ba nhóm cùng xuất hiện trong các biên bản hợp tác. Nhà trường phải hiểu doanh nghiệp cần gì. Doanh nghiệp phải đặt bài toán nghiên cứu cho trường và viện. Nhà nước phải tạo cơ chế để kết quả nghiên cứu có thể đi đến sản xuất.

Khi ba mắt xích này vận hành cùng một hướng, mỗi khoản đầu tư cho đào tạo và nghiên cứu mới có khả năng chuyển hóa thành năng lực công nghiệp.

Nhân lực không chỉ là bài toán số lượng

Bán dẫn là lĩnh vực có độ sâu công nghệ cao, vì vậy bài toán nhân lực không thể giải quyết đơn thuần bằng việc tăng số lượng sinh viên được đào tạo.

Việt Nam cần nhiều tầng nhân lực khác nhau: từ kỹ thuật viên, kỹ sư thiết kế, kỹ sư quy trình, chuyên gia đóng gói – kiểm thử đến đội ngũ nghiên cứu vật liệu, thiết bị và công nghệ mới.

Đặc biệt, nếu đóng gói tiên tiến và tích hợp dị thể trở thành một hướng ưu tiên, chương trình đào tạo cũng phải thay đổi theo.

Nhân lực không chỉ cần biết thiết kế mạch mà còn phải hiểu vật liệu, cơ nhiệt, quản lý nhiệt, kết nối, kiểm thử, độ tin cậy và tích hợp hệ thống.

Theo GS.TSKH Từ Trung Chấn, một lợi thế của Việt Nam hiện nay là lực lượng nhân sự được đào tạo ở nước ngoài đã quay trở lại, cùng với hệ thống đại học và số lượng doanh nghiệp bán dẫn ngày càng phát triển.

Điều cần thiết tiếp theo là tạo ra môi trường để đội ngũ này có thể làm việc, nghiên cứu và tạo sản phẩm ngay tại Việt Nam.

Nếu đào tạo được kỹ sư nhưng thiếu phòng thí nghiệm, thiếu doanh nghiệp để thực tập, thiếu dự án thực tế và thiếu cơ chế đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, lợi thế nhân lực sẽ không chuyển hóa đầy đủ thành lợi thế công nghiệp.

AI, trung tâm dữ liệu và bài toán nhiệt mở ra hướng mới

Một hướng công nghệ khác được GS.TSKH Từ Trung Chấn nhấn mạnh là sự giao thoa giữa bán dẫn, AI, robotics và data center.

Các hệ thống AI ngày càng đòi hỏi năng lực tính toán lớn, kéo theo mức tiêu thụ điện và lượng nhiệt phát sinh cao. Khi mật độ tính toán tăng, bài toán quản lý nhiệt không còn chỉ là vấn đề kỹ thuật phụ trợ mà trở thành một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất hệ thống. Đây là nơi vật liệu mới và công nghệ đóng gói có thể tạo ra khác biệt.

Theo chia sẻ của GS.TSKH Từ Trung Chấn, nghiên cứu vật liệu tản nhiệt và công nghệ đóng gói tiên tiến có thể góp phần giải quyết bài toán hiệu suất và tiêu thụ năng lượng của các hệ thống chip hiệu năng cao.

Nếu được phát triển thành năng lực thực tế, đây có thể là một hướng kết nối giữa bán dẫn – vật liệu – AI – trung tâm dữ liệu – năng lượng, thay vì phát triển từng lĩnh vực tách rời.

Với Việt Nam, đây cũng là ví dụ cho thấy lợi thế không nhất thiết phải nằm ở việc cạnh tranh với những công nghệ đã hoàn thiện nhất. Một thị trường công nghệ mới thường tạo ra những bài toán mới, và chính những bài toán đó có thể mở ra không gian cho doanh nghiệp và nhóm nghiên cứu đi sau.

Từ “điểm vào” đến năng lực nội sinh

Việt Nam đang đứng trước một cơ hội khác với hơn hai thập niên trước. Hệ sinh thái điện tử đã lớn hơn, doanh nghiệp công nghệ nhiều hơn, chính sách dành cho công nghệ chiến lược rõ nét hơn và nhu cầu nhân lực bán dẫn cũng tăng lên. GS.TSKH Từ Trung Chấn đánh giá đây là những điều kiện thuận lợi để Việt Nam tham gia sâu hơn vào lĩnh vực này.

Nhưng cơ hội chỉ trở thành năng lực khi có những lựa chọn đủ tập trung. Điều Việt Nam cần tránh là đầu tư dàn trải vào quá nhiều công đoạn cùng lúc mà không tạo được một năng lực đủ mạnh ở bất kỳ mắt xích nào.

Thay vào đó, có thể bắt đầu từ những lĩnh vực mà Việt Nam có điều kiện hình thành lợi thế, như đóng gói tiên tiến, tích hợp dị thể, thiết kế theo ứng dụng, vật liệu mới, kiểm thử và các giải pháp bán dẫn phục vụ những ngành kinh tế có nhu cầu lớn. Từ những điểm vào đó, doanh nghiệp có thể tích lũy công nghệ, nhân lực, khách hàng và dữ liệu thị trường. Các trường đại học và viện nghiên cứu có thêm bài toán thực tế để phát triển công nghệ. Nhà nước có cơ sở để thiết kế chính sách hỗ trợ có trọng tâm.

Đó mới là quá trình biến một “cơ hội tham gia chuỗi cung ứng” thành “năng lực đứng trong chuỗi cung ứng”. Và với ngành bán dẫn, khoảng cách giữa hai trạng thái này chính là khoảng cách giữa việc có mặt trong chuỗi giá trị và khả năng tạo ra giá trị trong chuỗi giá trị.

Nguồn chất liệu: Bài phỏng vấn “Chuyên đề: Chất xám Việt trở về đóng góp và gieo mầm tương lai”, Một Thế Giới, 17/8/2026.