AI chủ quyền: Từ làm chủ dữ liệu đến năng lực tự chủ hạ tầng công nghệ

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng trở thành một lớp hạ tầng quan trọng của nền kinh tế số, câu chuyện cạnh tranh không còn nằm ở việc doanh nghiệp nào sở hữu mô hình lớn hơn, mà chuyển sang khả năng kiểm soát dữ liệu, hạ tầng tính toán, bảo mật và toàn bộ vòng đời vận hành AI.

Với Việt Nam, xây dựng năng lực AI chủ quyền vì thế không chỉ là yêu cầu về an toàn dữ liệu, mà còn gắn với mục tiêu nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và hình thành hệ sinh thái công nghệ có sức cạnh tranh.

AI chủ quyền không chỉ là chuyện dữ liệu

Sự phát triển nhanh của AI đang mở ra một lớp ứng dụng mới trong sản xuất, tài chính, y tế, logistics, quản trị doanh nghiệp và nhiều lĩnh vực khác. Nhưng cùng với khả năng tự động hóa và xử lý dữ liệu ở quy mô lớn, AI cũng đặt ra những câu hỏi mới về quyền kiểm soát dữ liệu, hạ tầng tính toán, mô hình và cách thức hệ thống được vận hành.

Đây là vấn đề được đặt ra tại Hội thảo “AI và Chủ quyền dữ liệu trong kỷ nguyên số”, diễn ra ngày 22/7 tại TP.Hồ Chí Minh, do Hiệp hội Internet Việt Nam (VIA) – Văn phòng phía Nam, Công ty TNHH Một thành viên Phát triển Công viên Phần mềm Quang Trung (QTSC), Trung tâm hỗ trợ và Tư vấn chuyển đổi số TP.Hồ Chí Minh (DXCenter), Security Bootcamp phối hợp cùng các doanh nghiệp công nghệ tổ chức.

Từ các tham luận tại hội thảo, một cách tiếp cận đáng chú ý được đặt ra: AI chủ quyền (Sovereign AI) không đơn thuần là việc lưu trữ dữ liệu trong phạm vi một quốc gia hay doanh nghiệp. Đó là khả năng kiểm soát những thành phần cốt lõi tạo nên một hệ thống AI.

Điều này bao gồm dữ liệu đầu vào, mô hình AI, hạ tầng tính toán, nền tảng triển khai, cơ chế bảo mật, quy trình quản trị và khả năng kiểm soát cách hệ thống được sử dụng.

Nói cách khác, nếu doanh nghiệp sử dụng AI nhưng không biết dữ liệu được xử lý ở đâu, lưu trữ như thế nào, mô hình được vận hành trên hạ tầng nào và ai có quyền kiểm soát những thành phần đó, thì mức độ tự chủ công nghệ vẫn còn hạn chế.

Ba trụ cột: Bảo mật, tuân thủ và kiểm soát

Tại hội thảo, ông Nguyễn Văn Phương – Chuyên gia tư vấn Công ty Hewlett Packard Enterprise (HPE) Việt Nam, trình bày tham luận “AI chủ quyền: Xây dựng nền tảng hạ tầng số tin cậy cho AI”.

Theo nội dung được chia sẻ, AI đang bước sang giai đoạn mà lợi thế cạnh tranh không chỉ nằm ở quy mô mô hình, mà còn ở khả năng làm chủ dữ liệu, hạ tầng và toàn bộ quy trình vận hành AI. Điều này đặc biệt quan trọng với những tổ chức sở hữu dữ liệu có giá trị hoặc nhạy cảm như tài chính, y tế, cơ quan nhà nước và các doanh nghiệp có quy mô dữ liệu lớn.

HPE đặt AI chủ quyền trên ba trụ cột gồm Security – bảo mật, Compliance – tuân thủ và Control – kiểm soát.

Ba yếu tố này cho thấy AI chủ quyền cần được nhìn nhận như một bài toán kiến trúc tổng thể. Bảo mật nhằm bảo vệ dữ liệu và hệ thống trong suốt vòng đời AI. Tuân thủ bảo đảm việc thu thập, lưu trữ, xử lý và sử dụng dữ liệu phù hợp với các quy định pháp luật. Còn kiểm soát liên quan đến khả năng chủ động vận hành hạ tầng, mô hình và dữ liệu, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một nền tảng bên ngoài.

Từ cách tiếp cận đó, HPE giới thiệu mô hình Sovereign AI Factory, tích hợp máy chủ, lưu trữ, mạng, nền tảng quản trị và công nghệ AI để doanh nghiệp có thể triển khai AI trên hạ tầng riêng. Đây là hướng tiếp cận nhằm cân bằng giữa năng lực tính toán, bảo mật dữ liệu và yêu cầu tuân thủ.

Với những doanh nghiệp đang đưa AI vào các quy trình có dữ liệu quan trọng, đây là một vấn đề cần được tính đến ngay từ giai đoạn thiết kế hệ thống, thay vì chỉ bổ sung các lớp bảo mật sau khi giải pháp đã được triển khai.

Khi AI trở thành một mặt trận an ninh mới

Nếu hạ tầng là nền móng của AI chủ quyền, thì an ninh mạng là lớp bảo vệ xuyên suốt hệ thống.

Tại hội thảo, ông Nguyễn Thanh Lâm – Trưởng Trung tâm An ninh mạng QTSC, tập trung vào những rủi ro an ninh mạng phát sinh cùng sự phát triển của AI, theo ông “AI có thể giúp doanh nghiệp phát hiện bất thường, phân tích dữ liệu, tự động hóa giám sát và rút ngắn thời gian phản ứng trước các sự cố. Nhưng cùng một lúc, công nghệ này cũng có thể bị khai thác để tạo ra những hình thức tấn công tinh vi hơn.”

Các nguy cơ được đặt ra bao gồm giả mạo nội dung, khai thác lỗ hổng của mô hình và đánh cắp dữ liệu phục vụ huấn luyện.

Điều này khiến khái niệm chủ quyền dữ liệu cần được mở rộng. Không chỉ bảo vệ nơi dữ liệu được lưu trữ, doanh nghiệp còn phải quan tâm đến toàn bộ chuỗi giá trị AI, từ dữ liệu đầu vào, quá trình huấn luyện, mô hình, hạ tầng tính toán cho đến triển khai và vận hành.

Một hệ thống AI có thể được bảo vệ tốt ở lớp ứng dụng nhưng vẫn tồn tại rủi ro nếu dữ liệu huấn luyện, hạ tầng máy chủ hoặc các thành phần kết nối không được kiểm soát đầy đủ. Vì vậy, an ninh AI cần được xây dựng theo hướng nhiều lớp, kết hợp giữa bảo mật truyền thống với các cơ chế giám sát, kiểm soát và đánh giá rủi ro dành riêng cho hệ thống AI.

Việt Nam đang chuyển từ ứng dụng sang xây dựng năng lực AI tự chủ

Điểm đáng chú ý là câu chuyện AI chủ quyền tại Việt Nam đang dần có nền tảng pháp lý và chính sách cụ thể hơn.

Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, thiết lập khung pháp lý cho phát triển, nghiên cứu và ứng dụng AI theo hướng lấy con người làm trung tâm, quản lý dựa trên mức độ rủi ro, đồng thời chú trọng an toàn, quyền riêng tư và trách nhiệm của các chủ thể phát triển, cung cấp và sử dụng AI.

Đáng chú ý hơn, Nghị định 142/2026/NĐ-CP đã dành riêng một chương về hạ tầng, dữ liệu và bảo đảm năng lực tự chủ trong phát triển AI. Văn bản này định hướng xây dựng hạ tầng AI quốc gia theo mô hình kết hợp giữa nguồn lực Nhà nước với hạ tầng do doanh nghiệp và các tổ chức đầu tư, phát triển.

Định hướng này cho thấy AI đang được tiếp cận như một cấu phần hạ tầng chiến lược, chứ không còn đơn thuần là một công cụ phần mềm.

Trong chương trình công nghệ chiến lược giai đoạn 2026-2030, Việt Nam cũng đặt mục tiêu hình thành năng lực quốc gia về AI theo hướng tự chủ, tin cậy, an toàn, từng bước làm chủ một số mô hình, nền tảng và công cụ cốt lõi, trong đó có mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt, trợ lý ảo, AI chuyên ngành và AI tại biên.

Những định hướng này tạo ra một yêu cầu mới đối với doanh nghiệp: thay vì chỉ tìm kiếm những công cụ AI có sẵn để đưa vào hoạt động, cần xác định rõ mức độ tự chủ công nghệ mà doanh nghiệp muốn đạt tới.

Local AI và bài toán của doanh nghiệp

Một hướng tiếp cận được đề cập tại hội thảo là Local AI, do ông Phạm Tuấn Anh – Giám đốc Trung tâm Giải pháp AI, Tập đoàn Công nghệ TMA  giới thiệu. Với Local AI, doanh nghiệp có thể triển khai mô hình AI ngay trên hạ tầng nội bộ, qua đó tăng cường khả năng bảo vệ dữ liệu, giảm độ trễ và thuận lợi hơn trong việc tích hợp AI với những hệ thống đang vận hành.

Điểm quan trọng ở đây không phải doanh nghiệp nào cũng cần xây dựng một mô hình AI riêng từ đầu. Vấn đề là phải xác định dữ liệu nào cần được kiểm soát chặt, hệ thống nào cần vận hành độc lập, mô hình nào có thể sử dụng dịch vụ bên ngoài và những thành phần nào cần duy trì khả năng tự chủ.

Cách tiếp cận này phù hợp với thực tế của nhiều doanh nghiệp Việt Nam, khi chi phí đầu tư hạ tầng AI, năng lực GPU, nhân lực chuyên sâu và chi phí vận hành vẫn là những rào cản đáng kể.

Do đó, AI chủ quyền không nhất thiết đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải tự xây dựng toàn bộ hệ thống. Quan trọng hơn là thiết kế kiến trúc cho phép doanh nghiệp kiểm soát những thành phần có giá trị chiến lược, đồng thời có khả năng thay đổi hoặc mở rộng hạ tầng khi nhu cầu phát triển tăng lên.

AI chủ quyền gắn với năng lực làm chủ công nghệ

Một điểm khác được đặt ra tại hội thảo là vai trò của AI Governance. Đại diện Data Protectify nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế quản trị AI, đánh giá rủi ro và bảo đảm tuân thủ những quy định liên quan đến dữ liệu cá nhân và đạo đức AI.

Điều này cho thấy bài toán AI chủ quyền không thể giải quyết chỉ bằng cách mua thêm máy chủ hoặc xây dựng trung tâm dữ liệu.

Doanh nghiệp cần đồng thời có năng lực quản trị dữ liệu, đánh giá rủi ro, xây dựng quy trình sử dụng AI, kiểm soát quyền truy cập và đào tạo đội ngũ có khả năng hiểu cũng như giám sát công nghệ. Đây cũng là lý do nguồn nhân lực AI đang trở thành một phần của năng lực tự chủ.

Ngày 11/8/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 1528/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình quốc gia phát triển nhân lực AI đến năm 2030, định hướng đến năm 2035. Chương trình hướng tới xây dựng đội ngũ nhân lực AI đủ về quy mô, phù hợp về cơ cấu và bảo đảm chất lượng, qua đó nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển kinh tế số.

Như vậy, dữ liệu, hạ tầng, an ninh, quản trị và con người đang hình thành một chuỗi năng lực liên kết với nhau. Thiếu một mắt xích, mức độ tự chủ của hệ thống AI sẽ bị giới hạn.

Từ AI chủ quyền đến hệ sinh thái công nghệ cao

Đối với Việt Nam, xây dựng AI chủ quyền còn có ý nghĩa rộng hơn phạm vi của một công nghệ đơn lẻ.

AI ngày càng được tích hợp vào sản xuất thông minh, robot, tự động hóa, logistics, y tế, tài chính và các lĩnh vực công nghệ cao. Khi AI trở thành lớp công nghệ dùng chung, năng lực kiểm soát dữ liệu và hạ tầng AI sẽ tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của nhiều ngành. Đặc biệt với hệ sinh thái bán dẫn, AI và bán dẫn đang có mối quan hệ ngày càng chặt chẽ. AI cần năng lực tính toán lớn, trong khi sự phát triển của AI lại thúc đẩy nhu cầu đối với chip xử lý, bộ nhớ, thiết bị tăng tốc và các hệ thống tính toán chuyên dụng.

Ở chiều ngược lại, năng lực bán dẫn, hạ tầng tính toán và thiết kế phần cứng sẽ quyết định một phần khả năng triển khai AI ở quy mô lớn.

Vì vậy, AI chủ quyền có thể được xem như một mắt xích trong bài toán tự chủ công nghệ rộng hơn, cùng với dữ liệu, điện toán, bán dẫn, an ninh mạng và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Từ góc nhìn này, mục tiêu không nhất thiết là tự phát triển mọi công nghệ, mà là xây dựng đủ năng lực để Việt Nam có thể hiểu, lựa chọn, tích hợp, vận hành, bảo vệ và từng bước làm chủ những công nghệ có ý nghĩa chiến lược.

Đây cũng là nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam giảm phụ thuộc vào một hệ sinh thái công nghệ duy nhất, chủ động hơn trước những thay đổi về tiêu chuẩn, quy định dữ liệu và thị trường công nghệ toàn cầu.

AI chủ quyền: Không phải “đóng cửa” với công nghệ

AI chủ quyền không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp hay quốc gia phải tách khỏi hệ sinh thái công nghệ toàn cầu. Ngược lại, một hệ sinh thái tự chủ hiệu quả cần khả năng kết nối, hợp tác và tiếp nhận công nghệ bên ngoài, nhưng đồng thời phải kiểm soát được những tài sản và năng lực cốt lõi.

Trong bối cảnh AI phát triển với tốc độ rất nhanh, câu hỏi quan trọng không còn đơn giản là “có sử dụng AI hay không”, mà là AI đang được xây dựng trên dữ liệu nào, hạ tầng nào, do ai kiểm soát và doanh nghiệp có thể duy trì hoạt động nếu một mắt xích bên ngoài thay đổi hay không.

Đó chính là điểm giao giữa chuyển đổi số và tự chủ công nghệ. Nếu dữ liệu là tài nguyên của nền kinh tế số, thì hạ tầng tính toán, AI và năng lực quản trị chính là những công cụ biến tài nguyên đó thành giá trị. Làm chủ được những công cụ này sẽ giúp doanh nghiệp không chỉ ứng dụng AI hiệu quả hơn, mà còn có khả năng tạo ra các sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh có giá trị cao hơn.

Với Việt Nam, quá trình xây dựng AI chủ quyền vì thế cần được đặt trong một chiến lược lớn hơn: từ bảo vệ dữ liệu đến làm chủ hạ tầng, từ làm chủ hạ tầng đến làm chủ công nghệ và từ làm chủ công nghệ đến nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.