Siết quản lý UAV: Điều kiện để kinh tế tầm thấp phát triển bền vững

Việc Công an TP. Hồ Chí Minh phát hiện 122 trường hợp vi phạm quy định về hoạt động bay cho thấy yêu cầu cấp thiết về quản trị không phận tầm thấp. Khi UAV ngày càng được ứng dụng trong logistics, nông nghiệp, đô thị và dịch vụ công, an toàn bay sẽ trở thành nền tảng để hình thành thị trường kinh tế tầm thấp.

Sự phát triển nhanh của thiết bị bay không người lái (UAV) đang mở ra một không gian kinh tế mới, nơi bầu trời tầm thấp có thể trở thành hạ tầng cho logistics, nông nghiệp, giám sát, cứu hộ và nhiều dịch vụ đô thị. Tuy nhiên, cùng với tốc độ ứng dụng là yêu cầu ngày càng cao về kiểm soát, cấp phép và bảo đảm an toàn.

Tại TP. Hồ Chí Minh, những vụ việc vi phạm quy định về sử dụng thiết bị bay không người lái gần đây cho thấy quản lý không phận tầm thấp không còn là câu chuyện của riêng lĩnh vực hàng không hay quốc phòng. Đây đang trở thành một phần của bài toán xây dựng hạ tầng cho kinh tế tầm thấp.

122 trường hợp vi phạm trong một tuần

Theo thông tin Công an TP. Hồ Chí Minh được báo chí dẫn lại, từ ngày 27/8 đến 2/9/2026, lực lượng Công an đã phát hiện, bắt quả tang 122 trường hợp vi phạm quy định về hoạt động bay, đồng thời lập biên bản, thu giữ nhiều tang vật là drone, flycam và các phương tiện, vật thể bay không người lái.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh thành phố tăng cường kết hợp công nghệ số với tuần tra thực tế để phát hiện, ngăn chặn và xử lý các trường hợp sử dụng phương tiện bay trái phép, đặc biệt tại các khu vực cấm bay và hành lang an toàn hàng không.

Một vụ việc xảy ra tối 13/8 là ví dụ điển hình về mức độ rủi ro của các vật thể bay tại khu vực gần sân bay. Khoảng 19 giờ 40 phút ngày 13/8/2026, Trung tâm Điều hành bay khu vực III, Sư đoàn Không quân 370 thông báo về việc phát hiện vật thể bay trên bầu trời khu vực hướng cầu Tham Lương. Khu vực này liên quan đến vùng cấm, hạn chế bay phục vụ hoạt động khai thác của Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất.

Cơ quan điều tra xác định Thân Văn Tấn đã mang theo ba con diều có gắn đèn chớp đến khu vực gần đó để thả. Vị trí thả diều được xác định nằm trong khu vực cấm bay. Hành vi này khiến hoạt động khai thác hàng không bị ảnh hưởng, với 16 chuyến bay bị tác động và thiệt hại được xác định ở mức nhiều tỷ đồng. Ngày 28/8, Cơ quan An ninh điều tra Công an TP. Hồ Chí Minh đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam Thân Văn Tấn để điều tra về tội “Cản trở giao thông đường không”.

Từ một chiếc diều, câu chuyện nhanh chóng trở thành vấn đề về an toàn hàng không và quản trị không gian bay. Với UAV, rủi ro còn phức tạp hơn khi thiết bị có khả năng bay chủ động, mang tải, truyền dữ liệu, thực hiện nhiệm vụ tự động và hoạt động ở nhiều môi trường khác nhau.

Khi bầu trời trở thành một phần của hạ tầng kinh tế

Sự việc tại Tân Sơn Nhất cho thấy một nghịch lý đang xuất hiện: cùng một công nghệ có thể tạo ra giá trị kinh tế lớn, nhưng nếu vận hành thiếu kiểm soát cũng có thể tạo ra rủi ro lớn cho xã hội.

Trong những năm gần đây, UAV đã vượt khỏi phạm vi của thiết bị quay phim, chụp ảnh. Tại Việt Nam, UAV đang được thử nghiệm trong nhiều lĩnh vực như logistics, nông nghiệp công nghệ cao, quản lý đô thị, giám sát môi trường, cứu hộ và dịch vụ công. Riêng tại TP. Hồ Chí Minh, thành phố đã triển khai các chương trình thử nghiệm có kiểm soát đối với dịch vụ giao hàng bằng UAV. Tuyến vận chuyển bưu chính bằng UAV kết nối Cần Giờ và Vũng Tàu cũng được triển khai trong năm 2026.

Đây chính là những bước đi ban đầu của kinh tế tầm thấp – một hệ sinh thái kinh tế khai thác không gian bay thấp để cung cấp các sản phẩm và dịch vụ mới.

Nếu logistics có thể chuyển một phần hàng hóa lên không trung, nông nghiệp có thể sử dụng UAV để giám sát và xử lý đồng ruộng, đô thị có thể dùng thiết bị bay để quan trắc và kiểm tra hạ tầng, thì không phận tầm thấp sẽ trở thành một lớp hạ tầng mới bên cạnh đường bộ, đường sắt, đường thủy và hạ tầng số. Nhưng để điều đó xảy ra ở quy mô thương mại, “đường bay trên không” phải được tổ chức giống như một loại hạ tầng.

Quản lý không phận là nền móng của thị trường UAV

Một trong những thay đổi quan trọng của Việt Nam là việc Chính phủ ban hành Nghị định 288/2025/NĐ-CP quy định về quản lý tàu bay không người lái và phương tiện bay khác.

Nghị định có hiệu lực từ ngày 5/11/2025; riêng một số quy định về điều kiện khai thác, sử dụng phương tiện bay tại Điều 19 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.

Theo quy định, phương tiện bay phải có giấy chứng nhận đăng ký hoặc đăng ký tạm thời còn hiệu lực. Người trực tiếp điều khiển phương tiện bay từ 0,25 kg trở lên phải có giấy phép điều khiển bay quan sát bằng trực quan; với phương tiện từ 2 kg trở lên, bay ngoài tầm nhìn trực quan hoặc bay theo chương trình cài đặt sẵn thông qua bộ điều khiển trung tâm, người điều khiển phải có giấy phép phù hợp theo quy định.

Cùng với đó là hệ thống khu vực cấm bay, hạn chế bay được Bộ Quốc phòng công bố trên Cổng thông tin điện tử phục vụ việc tra cứu và quản lý hoạt động bay. Từ ngày 15/6/2025, dữ liệu khu vực cấm bay, hạn chế bay được công bố trên hệ thống này để tổ chức, cá nhân liên quan có thể kiểm tra trước khi khai thác phương tiện. Những quy định này có ý nghĩa không chỉ ở góc độ kiểm soát vi phạm. Đối với doanh nghiệp, một thị trường UAV muốn phát triển cần không gian bay có thể dự đoán được, quy trình cấp phép rõ ràng, dữ liệu không phận chính xác và cơ chế giám sát đủ tin cậy.

Nếu một doanh nghiệp muốn triển khai hàng trăm chuyến bay giao hàng mỗi ngày, câu hỏi không còn đơn giản là “chiếc drone có bay được hay không”, mà là:

• Drone được phép bay ở đâu?
• Bay vào thời điểm nào?
• Ai chịu trách nhiệm khi có sự cố?
• Làm thế nào để nhận diện phương tiện bay trái phép?
• Làm sao tích hợp dữ liệu bay với hệ thống quản lý đô thị và hàng không?
• Khi số lượng phương tiện tăng lên hàng nghìn, hệ thống điều phối sẽ vận hành thế nào?

Đó là những bài toán cốt lõi của hạ tầng kinh tế tầm thấp.

Từ “quản lý UAV” đến “quản trị hệ sinh thái”

Trong cách tiếp cận mới, việc phát hiện và xử lý các chuyến bay trái phép không nên chỉ được nhìn dưới góc độ tăng cường kiểm tra. Nó còn đặt ra nhu cầu xây dựng một hệ thống quản trị không gian tầm thấp theo thời gian thực.

Theo định hướng phát triển UAV tại TP. Hồ Chí Minh, giai đoạn 2026 – 2027 thành phố tập trung vào hoàn thiện thể chế, nghiên cứu cơ chế sandbox, quy hoạch không gian tầm thấp, xây dựng hệ thống quản lý giao thông không gian tầm thấp cơ bản và phát triển các mô hình thí điểm. Giai đoạn 2028-2030 hướng tới mở rộng thương mại hóa, hoàn thiện hệ thống quản lý tự động và phát triển các dịch vụ trong y tế, cứu hộ, giao thông, nông nghiệp và logistics.

Điều này cho thấy UAV đang được đặt trong một bài toán rộng hơn công nghệ phương tiện. Một hệ sinh thái hoàn chỉnh sẽ cần sự tham gia đồng thời của Nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp vận tải – logistics, trường đại học, đơn vị nghiên cứu và các nhà cung cấp hạ tầng số.

Trong đó, dữ liệu sẽ đóng vai trò đặc biệt quan trọng. UAV có thể tạo ra lượng lớn dữ liệu hình ảnh, bản đồ, tọa độ và thông tin thời gian thực. Khi kết hợp với AI, dữ liệu này có thể phục vụ không chỉ hoạt động bay mà còn quản lý đô thị, phát hiện bất thường, giám sát môi trường, kiểm kê tài sản và tối ưu hóa logistics.

Như vậy, giá trị kinh tế của UAV không chỉ nằm ở chiếc drone, mà nằm ở cả hệ thống phía sau nó.

An toàn phải đi trước thương mại hóa

Thực tế phát triển kinh tế tầm thấp tại Việt Nam cho thấy tiềm năng của UAV là rất lớn. Một số dự báo được các chuyên gia và doanh nghiệp trong nước chia sẻ cho rằng thị trường kinh tế tầm thấp Việt Nam có thể đạt quy mô khoảng 10 tỷ USD trong 15 năm tới, cùng nhu cầu về khoảng một triệu nhân lực chất lượng cao.

Nhưng để biến tiềm năng thành thị trường thực tế, bài toán an toàn không thể được giải quyết sau khi công nghệ đã phổ cập. Ngược lại, an toàn phải được thiết kế ngay từ đầu trong mô hình kinh doanh.

Điều này đặc biệt quan trọng tại một đô thị lớn như TP. Hồ Chí Minh, nơi mật độ dân cư cao, hoạt động hàng không lớn, hạ tầng giao thông dày đặc và nhu cầu sử dụng UAV có thể gia tăng nhanh chóng.

Một hệ thống giao hàng bằng UAV sẽ không thể mở rộng nếu mỗi chuyến bay phải xử lý thủ công. Một mạng lưới giám sát đô thị bằng drone cũng không thể hoạt động hiệu quả nếu thiếu cơ chế phân vùng và điều phối không phận. Do đó, việc Công an TP. Hồ Chí Minh ứng dụng công nghệ số kết hợp tuần tra thực tế để phát hiện các trường hợp vi phạm có thể được xem như một phần của quá trình số hóa công tác quản trị không gian tầm thấp.

Từ góc nhìn kinh tế, đây là bước cần thiết để xây dựng môi trường mà trong đó những hoạt động bay hợp pháp có thể phát triển, còn các hoạt động gây nguy cơ cho an toàn hàng không và xã hội được nhận diện, kiểm soát kịp thời.

Mở “đường bay” cho những ngành kinh tế mới

Kinh tế tầm thấp sẽ không hình thành chỉ bằng việc sản xuất thêm nhiều UAV.

Thị trường này cần một hệ sinh thái gồm thiết bị bay, công nghệ điều khiển, cảm biến, AI, bản đồ số, viễn thông, nền tảng quản lý bay, trạm sạc, bãi đáp, logistics và nguồn nhân lực. Trong chuỗi đó, công tác quản lý không phận là lớp nền bảo đảm toàn bộ hệ thống vận hành an toàn. Những vụ việc xảy ra gần Tân Sơn Nhất vì thế mang đến một thông điệp rõ ràng: khi bầu trời tầm thấp bắt đầu trở thành không gian phát triển kinh tế, mỗi hoạt động bay đều phải được đặt trong một hệ thống quản trị chung.

Đối với người dân, điều này đồng nghĩa với việc không tự ý điều khiển flycam, drone hoặc thả các vật thể bay tại khu vực cấm, hạn chế bay. Đối với doanh nghiệp, đây là yêu cầu phải tính đến ngay từ khâu thiết kế sản phẩm, xây dựng mô hình dịch vụ và tổ chức vận hành. Còn đối với các nhà quản lý, thách thức lớn hơn là tạo dựng một hạ tầng quản trị đủ linh hoạt để vừa bảo đảm quốc phòng, an ninh và an toàn hàng không, vừa tạo không gian cho công nghệ mới được thử nghiệm và thương mại hóa.

Bầu trời tầm thấp đang trở thành một không gian kinh tế mới. Muốn UAV cất cánh thành một ngành kinh tế, trước hết phải xây dựng được một bầu trời an toàn, có trật tự và có khả năng quản trị bằng dữ liệu.